อาณาจักรทวารวดี เป็นอาณาจักรที่ตั้งอยู่ ระหว่างอาณาจักรศรีเกษตร(ปัจจุบันอยู่ในประเทศพม่า) และอาณาจักรอิศานปุระ อยู่ในประเทศกัมพูชา ดังนั้น อาณาจักรทวารวดีจึงตั้งอยู่ในดินแดนประเทศไทย และ เจริญรุ่งเรืองขึ้นในบริเวณภาคกลางของประเทศไทย ประชาชนของทวารวดีส่วนใหญ่เป็นชาวมอญอพยพมาจากแถบตะวันตกของจีนลงมาทางใต้ตามลำน้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน เข้าสู่พม่าตอนล่าง และดินแดนลุ่มน้ำเจ้าพระยา อาณาจักรทวารวดีมีศูนย์กลางอยู่ที่ใดไม่ ปรากฏชัด อาจอยู่ที่นครปฐม ราชบุรี หรือ สุพรรณบุรี ทั้ง 3 แห่งนี้มีร่องรอย เมืองโบราณ ศิลปวัตถุ โบราณสถาน แบบทวารวดีเหมือนๆ กัน แต่มีการ สันนิษฐานว่าอาจมีศูนย์กลางอยู่ที่จังหวัดนครปฐม เพราะพบเหรียญที่นครปฐมมีจารึกภาษาสันสกฤตว่า “ศรีทวารวตีศวรปุณย” แปลว่า “การบุญของผู้ใหญ่ศรีทวารวดี”

การปกครอง ระบบราชาธิปไตย มีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข

เมืองหลวง ไม่ปรากฏแน่ชัด

วัฒนธรรม ประชาชนของทวารวดีส่วนใหญ่เป็น ชาวมอญ อพยพมาจากแถบตะวันตกของ จีนลงมาทางใต้ตามลำน้ำโขงและแม่น้ำสาละวิน เข้าสู่พม่าตอนล่าง และดินแดนลุ่มน้ำเจ้าพระยา ศิลปวัฒนธรรมของทวารวดีส่วนใหญ่เป็นไปในทางพระพุทธศาสนา ซึ่งจดหมายเหตุจีนได้ระบุว่า อาณาจักรทวารวดีนี้มีวัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนาอย่างสูง และยังได้แผ่อิทธิพลทางวัฒนธรรมที่รับมาจากอินเดียไปทั่วทุกภาคของประเทศโดยเฉพาะความเชื่อทางพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท รวมถึงตำนานมูลศาสนา และตำนานจามเทวีวงศ์โบราณ ซึ่งเป็นหลักฐานของไทยก็กล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของอาณาจักรทวารวดีไว้เช่นกัน

วิถีชีวิต ในสมัยทวารวดีมีการส่งเสริมด้านสาธารณูปโภค ประชาชนประกอบอาชีพ ทางการเกษตรเลี้ยงสัตว์ การประมง อีกทั้งยังมีฝีมือด้านงานช่างด้านต่าง ๆ ทำการค้าขายกับ ต่างชาติ เนื่องจากเป็นแหล่งที่มีความอุดมสมบูรณ์ ในบริเวณลุ่มแม่น้ำสำคัญ เช่น บริเวณที่ราบ ลุ่มแม่น้ำกลอง ลุ่มแม่น้ำพรรณบุรี ลุ่มแม่น้ำสัก และการค้าขายกับเมืองใกล้เคียง โดยเฉพาะกับชาวต่างชาติโดยทางทะเล เช่น อินเดีย อาหรับ จีน และคาบสมุทรภาคใต้ ยังมีชาวต่างชาติเช่น จีน และอินเดีย นำเรือเข้ามาค้าขายและตั้งถิ่นฐานชั่วคราว ผลิตผลที่สำคัญ คือ ข้าว ของป่า และแร่ธาตุ เมืองที่ตั้งอยู่ใกล้ทางน้ำออกทางทะเลได้สะดวกจะเป็นเมืองท่าศูนย์กลางทางการค้าขาย ส่วนเมืองที่ อยู่ลึกเข้าไปจะเป็นแหล่งรวบรวมสินค้าเพื่อส่งมายังเมืองท่าอีกทีหนึ่ง

หลักฐานทางประวัติศาสตร์

1. หลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร ได้แก่ จดหมายเหตุจีนได้ระบุว่า อาณาจักรทวารวดีนี้ มีวัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนาอย่างสูงมีความเจริญทางด้านการค้ามาก ตำนานมูลศาสนา และ ตำนานจามเทวีวงศ์ซึ่งเป็นหลักฐานของไทยกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของอาณาจักรทวารวดีไว้เช่นกัน

2. ศิลปกรรมประติมากรรม ระยะแรกเลียนแบบศิลปะ อินเดีย ต่อมาผสมผสานอิทธิพลพื้นเมืองจนเป็นแบบเฉพาะของทวารวดี ส่วนใหญ่จะเกี่ยวข้องกับพุทธศาสนา เช่น รูปวงล้อพระธรรมจักรกับกวางหมอบสลักจากหิน ที่นครชัยศรีจังหวัดนครปฐม พระพุทธรูปประทับนั่งห้อยพระบาทปางแสดงธรรมจังหวัดราชบุรี

3. สถาปัตยกรรมทางพระพุทธศาสนา หลักฐาน ที่สำคัญ คือ โบราณสถานขนาดใหญ่ในสมัยทวารวดี และปรากฏให้เห็นจนถึงปัจจุบัน คือ พระปฐมเจดีย์ (องค์เก่า) ที่จังหวัดนครปฐม ซึ่งองค์ปฐมเจดีย์ องค์ปัจจุบันสร้างครอบเจดีย์ศิลปะทวาราวดีเอาไว