อาณาจักรหริภุญชัย ตั้งอยู่บริเวณ ภาคเหนือของไทย เมื่อราวพุทธศตวรรษ ที่ 17-19 ได้เริ่มเจริญรุ่งเรืองโดยการ รวมตัวของผู้คนหลายเผ่าหลายตระกูล กระจายกันอยู่โดยมีเผ่ามอญเป็นคนกลุ่ม ใหญ่ และเริ่มพัฒนาจนมาเป็นสังคม เมือง โดยมีเมืองลำพูนเป็นศูนย์กลาง อาณาจักรหริภุญชัย ในบริเวณที่ลุ่มตอน ใต้สุดของที่ราบเชียงใหม่มีลำน้ำขนาบ 2 สาย คือ ลำน้ำปิง(สายเก่า) ทางตะวันตก ลำน้ำแม่กวง ทางตะวันออก

การปกครอง ระบบราชาธิปไตย มีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ตำนานจามเทวีวงศ์โบราณ ได้บันทึก ไว้ว่า ฤๅษีวาสุเทพเป็นผู้สร้างเมือง หริภุญชัยขึ้นในปีพ.ศ. 1310 ทูลเชิญ พระนางจามเทวีซึ่งเป็น เจ้าหญิงจากอาณาจักรละโว้ขึ้นมาครองเมืองหริภุญชัย ต่อมา พ.ศ. 1824 พญามังรายมหาราชผู้สถาปนา อาณาจักรล้านนา ได้ยกกองทัพเข้ายึดเอาเมืองหริภุญชัย อาณาจักรหริภุญชัยจึงสิ้นสุดลงหลังจากรุ่งเรืองมา 618 ปี มีพระมหากษัตริย์ครองเมือง 49 พระองค์ เมืองหลวง เมืองหริภุญชัย (จังหวัดลำพูน)

วัฒนธรรม ชาวหริภุญชัยสืบเชื้อสายมาจากมอญ มีภาษาเป็นของตนเอง ปัจจุบันบางหมู่บ้านจังหวัดลำพูนยัง พูดภาษามอญโบราณและอนุรักษ์วัฒนธรรมมอญโบราณ

วิถีชีวิต ประชาชนประกอบอาชีพเกษตรกรรม และนับถือ ศาสนาพุทธ ในรัชกาลของพระนางจามเทวีนั้น นครหริภุญชัยมี ความเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่ง ประชาราษฎรต่างอยู่ร่วมกันด้วยความ ร่มเย็นเป็นสุข พระพุทธศาสนาได้รับการทำนุบำรุงอย่างดียิ่ง

หลักฐานทางประวัติศาสตร์

1. ตำนานจามเทวีวงศ์โบราณ

2. ศิลาจารึกหริภุญชัย อายุราวพุทธศตวรรษที่ 17 จำนวน 7 หลัก พบในจังหวัด ลำพูน ปัจจุบันอยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญชัย มีการจารึกด้วยอักษรมอญโบราณ และบางทีขึ้นต้นจารึกเป็นภาษาบาลี แล้วแปลเป็นภาษามอญ หรือบางหลักจารึกทั้งภาษามอญและภาษาบาลีรวมกันไป แสดงให้เห็นว่ามีการใช้ภาษามอญเป็นภาษา ติดต่อในกลุ่มชนชั้น และการที่ใช้ภาษาบาลีรวมด้วย ทั้งยังแสดงให้เห็นว่ากลุ่มชนโบราณที่จังหวัด ลำพูน ในช่วงพุทธศตวรรษที่17 นั้นนับถือพระพุทธศาสนาเป็นหลัก(ลัทธิเถรวาท)

3. โบราณสถานของอาณาจักรหริภุญชัย

               3.1 พระธาตุหริภุญชัย เป็นเจดีย์สี่เหลี่ยมทรงปราสาท สูง 12 ศอก มีซุ้มทวาร เข้า- ออก ทะลุกันได้ทั้งสี่ด้าน มีปราสาทศิลาแลงสี่เหลี่ยมอยู่มุมละองค์

               3.2 สุวรรณเจดีย์เป็นเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยม มีซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปยืนชั้นละ 3 ซุ้ม ลดหลั่นกันไปจำนวน 5 ชั้น

               3.3 พระเจดีย์เชียงยัน เป็นเจดีย์ฐานสี่เหลี่ยมทรงปราสาท 5 ยอด มีซุ้มจระนำ ประดิษฐานพระพุทธรูปอยู่ทั้ง 4 ด้าน โดยถัดจากเรือนขึ้นไปเป็นเจดีย์ทรงระฆัง ประดับด้วยลวดลาย ปูนปั้นสวยงาม

               3.4 เจดีย์กู่กุดหรือสุวรรณจังโกฏ เป็นเจดีย์สี่เหลี่ยมก่อด้วยศิลาแลง องค์เจดีย์มีลักษณะ เป็นทรงเหลี่ยมซ้อนลดหลั่นกันขึ้นไป 5 ชั้น แต่ละชั้นมีพระพุทธปางประทานอภัยประทับยืนอยู่ตาม ซุ้มด้านละ 3 องค์ ทั้ง 4 ด้าน รวมทั้งหมด 60 องค์ ภายในพระเจดีย์บรรจุอัฐิของพระนางจามเทวี ปฐมกษัตริย์แห่งนครหริภุญชัย

               3.5 รัตนเจดีย์เป็นเจดีย์ทรงปราสาท ในผังแปดเหลี่ยม มีเรือนธาตุในผังแปดเหลี่ยม ซ้อนกัน 2 ชั้น พระพุทธรูปที่ประดิษฐานภายในซุ้มจระนำชั้นที่ 1 เป็นพระพุทธรูปประทับยืนยกพระ หัตถ์เรือนธาตุชั้นที่ 1 ประดิษฐานพระพุทธรูปนั่ง แสดงปางสมาธิ